UVOD

Naslov podrazumeva dva tumula, u okolini Čačka, istražena arheološki između 1958. i 1965. godine. Istraživanja je predvodili Milena Đuknić i Borislav Jovanović. Rezultati (i mape) lokaliteta su objavljeni 1965, u arheološkom godišnjaku Jugoslavije (Archaeologia Jugoslavica VI, MCMLXV) .

Pretpostavka da lokalitet ima arheoastronomski značaj, te da su odnosi pojedinih struktura određeni prema rezultatima posmatranja neba i nebeskuh tela, počiva na nekoliko činjenica, koje se na dostupnim mapama lako uočavaju:

  1. Na Tumulusu 1 (manjem, zapadnom) spalište se nalazi tačno na istoku u odnosu na centralnu kamenu strukturu (cilindričnu formaciju zidanu suhozidom od krupnog kamenja);
  2. Na Tumulusu 2 (većem, istočnom) spalište nije sa sigurnošću identifikovano, ali su dve pravougaone žrtvene konstrukcije sa obrednim jamama locirane tačno na jugu u odnosu na centralnu strukturu, i orijentisane prilično tačno u pravcu sever – jug..

U šestom veku stare ere, kada su ove formacije sagrađene, na nebu nije postojala zvezda koja bi određivala severni nebeski pol, a kompas je izmišljen znatno kasnije. Zato se sa sigurnošću može zaključiti da su strane sveta određene nekom od metoda astronomije, jer nije postojao (a ni danas ne postoji) drugi način; sever se određivao ili kao simetrala ugla, koji zaklapaju pravci izlaska Sunca i njegovog zalaska u toku istog dana, ili kao simetrala ugla, koji zaklapaju dve senke gnomona, koje su iste dužine (prepodnevna i popodnevna). Pošto su strane sveta astronomski koncept i nema drugog načina da se odredi geografski sever, može se sa sigurnošću reći da je u zajednici, koja je podigla ove strukture, postojala osoba, vična posmatranju neba i nebeskih tela i imala određena znanja (bar) o prividnom kretanju Sunca. To je dovoljno da se započne arheoastronomska analiza lokaliteta.

Osnovni alat za posmatranje neba u kontrolisanim uslovima su štap i kanap. Štap se pobode u zemlju i posmatra njegova senka. Time on postaje GNOMON[1], što je grčki naziv i znači “onaj koji zna”. Ako se za taj štap veže i kanap, pa se opcrta krug, na obodu tog kruga se mogu obeležiti pravci izlaska i zalaska određenih nebeskih tela. Tako, posmatranje neba postaje sistematsko i donosi sve više znanja. Oblik formacija u Atenici (krug) je dokaz da je tu neko znao da rukuje štapom i kanapom (krug na tlu se samo tako može konstruisati), bez obzira što ti alati nisu mogli da se sačuvaju tokom vremena.

Treba reći da se u prvoj deceniji nakon arheološkog istraživanja smatralo da su tumuluse u Atenici izgradili Iliri, jer postoji slična formacija zapadno (na približno istoj geografskoj širini) u selu Pilatovićima i još nekoliko dalje na zapadu, u Bosni. Ali, istraživanje je pokazalo da su obe osobe, sahranjene u centralnim formacijama oba tumula u Atenici, kremirane na kolima. U većem tumulu kremirana osoba je bila na kolima sa četiri točka, koja su vukla dva konja, dok je u manjem osoba bila na kolima sa dva točka, koja je vukao jedan konj. Nađeni su metalni delovi konjske opreme i gvozdene oplate kolskih točkova. Time se ove grobne humke dovode u vezu sa Tribalima, koji su bili tračko pleme, a upravo tračka plemena su praktikovala sahrane ili kremacije na kolima (nalazi iz mesta Vraca u današnjoj Bugarskoj). Pored ovoga, detaljno razmatranje nalaza u Atenici donelo je zaključke da u većem Tumulu postoje formacije kojih nema u ilirskim Tumulima, te da se pogrebni ritual ovde razlikovao od pretpostavljenog rituala u istovremenim ilirskim nekropolama.

Smatra se da je u centralnoj strukturi većeg Tumula sahranjena muška osoba, jer su nađeni delovi oružja,  u centralnoj strukturi manjeg Tumula sahranjena ženska osoba, jer oružje nije nađeno, već u glavnom nakit.  Danas se u ovakve zaključke arheologa osnovano sumnja, jer su otkriveni mnogi grobovi žena sa oružjem, gde je pol potvrđen antropološkim, ponegde i genetskim metodama. Pri tom, oba Tumula u Atenici su nastala u protoistorijskom periodu, u kom su već odavno postojale različite društvene uloge. Oružje svakako nije obavezno u grobu jednog sveštenika, bio on žrec, šaman, obredni pevač ili zvezdoznanac, a sve ove uloge mogli da imaju i žene i muškarci.

  1. Đuknić i B. Jovanović nalaze jasne dokaze solarnog kulta na lokalitetu, što jasno navode u svom saopštenju (M. Đuknić i B. Jovanović, 1965), B. Jovanović smatra (Jovanović, 2004[2]) da žrtvene konstrukcije većeg tumula u Atenici asociraju na neku vrstu lunisolarnog kalendara, koji je posedovala zajednica koja je izgradila ovaj spomenik, što nameće potrebu definisanja solarnih astronomskih pravaca, koji se svakako mogu očekivati.

U Tumulu 1 (manjem),  unutar lučne strukture u blizini centralne kružne formacije, sahranjeno je dete[3], verovatno u srodstvu sa osobama sahranjenim u centralnim grobovima. Pored njegovih posmrtnih ostataka, pronađen je amulet u obliku divljeg vepra, što nosi jasnu lunarnu i htonsku simboliku, pa je opravdano potražiti na lokalitetu i lunarne astronomske pravce.

Najkarakterističniji arheološki nalaz, koji se na ovim područjima vezuje za Tribale, su pojasevi tipa Mramorac, po pravilu srebrni ili zlatni. Nađeno ih je desetak, jasno je da su bili dugo u upotrebi (po nekoliko generacija, što se vidi po popravkama). Ljibinka Babović je istraživala simbole, kojima su ukrašeni (često sa svastikama), dovodeći ih u vezu sa astronomskim ciklusima i kalendarima. Iako takvi artefakti nisu nađeni u Tumulima u Atenici, oni povećavaju kredibilitet pretpostavke da je nebo imalo svoj značaj i u pogrebnom ritualu Tribala, što se može proveriti arheoastronomskim metodama.

ODAKLE POČETI?

Identifikacija pozicije arheološkog nalazišta na savremenim mapama i satelitskim snimcima je obavljena uz teškoće, jer geografske koordinate lokaliteta nigde nisu navedene u dostupnoj literaturi,  arheološki iskop je zatrpan, građevine u blizini lokaliteta su drugačije nego što su bile 1958. godine a mnogo je i novih,  mreža puteva je slična ali ne i identična, a područje više ne pripada ataru sela Atenica, već je to sada jugoistočno predgrađe grada Čačka. Jedino što se nije promenilo je trasa železničke pruge, pa je po toj trasi lokalitet identifikovan na satelitskoj mapi Zoom Earth-a (Microsoft).  Pomogao je podatak da se nalazi između železničke pruge i regionalnog puta Čačak – Kraljevo. Na priloženoj mapi šireg područja oko lokaliteta, mreža lokalnih puteva pravi formaciju u obliku zvona, koja se može identifikovati i danas, mada nije ista u detaljima. Trase su proširene i ispravljene. Iz tih razloga, moguća je greška u geografskim koordinatama reda lučnog sekunda, koja nije bitna za korišćenje astronomskih softvera, kojima će se određivati azimuti pravaca određenih astronomskih događaja, jer softver pri geografskom određivanje mesta posmatranja koristi stepene, minute i sekunde.

Prva faza istraživanja je olakšana činjenicom da je horizont na severoistoku, istoku i jugoistoku ravan ili približno ravan, jer je pozicija široko otvorena prema dolini Zapadne i Južne Morave. Između istoka i jugoistoka bi (možda) mogao da se vidi kupasti vrh Rtnja,  kada je bistro vreme, te da bude jedan “carski” orijentir, što će biti provereno pri planiranom odlasku na lokalitet.

Tim arheologa, na čelu sa Milenom Đuknić i Borislavom Jovanovićem je načinio veoma detaljne mape lokaliteta i objavio ih u svom radu 1965. godine. Autori su jasno naveli da su strukture orijentisane “prema kompasu”, dakle prema magnetskom severu, što je u to vreme bila praksa, jer magnetska devijacija (ili deklinacija) nije bila velika. Pošto su nađene prostrane i složene strukture, sasvim je osnovana  i potvrđena pretpostavka da je premer radio profesionalni geodeta, a s obzirom da se lokalitet nalazi u naseljenom mestu, bili su mu dostupni i lokalni geodetski markeri. Rezultati premera i tačna pozicija lokaliteta su ubeleženi na mapama čačanskog katastra.  Magnetski sever treba zato da bude korigovan za magnetsku devijaciju (ili deklinaciju), kao i azimuti svih pravaca, koji se mogu izmeriti (ili izračunati) na dostupnim mapama.  Za utvrđivanje ugla magnetske devijacije, korišćen je softver  IGRF-12, dostupan na internetu. Upravo zato, rezultati ovog istraživanja su onoliko precizni, koliko su precizne dostupne arheološke mape[4] lokaliteta.

Levi klik na slike učiniće da se dobiju u većem uvećanju ili u boljoj rezoluciji

PRAVCI NA ZEMLJI I PRAVCI NA NEBU

Mapa lokaliteta, sa ucrtanim pravcima, koji su definisani nađenim strukturama. Ako posmatramo sivi trougao, sa vrhom u centru većeg Tumulusa, shvatićemo da postoji potpuna simetrija u odnosu na geografski sever, a ne na magnetski, u odnosu na koji je nacrtana ova mapa. Trougao objašnjava redosled u konstrukciji struktura većeg tumula

 

Geografska širina centra tumulusa I:       ϕ = 43o 51′ 19.51“         43.855419o
(Y = 4855981)
Geografska dužina centra tumulusa I:      λ  = 20o 24′ 54.64“     20.415177o  
(X =  452998)
Nadmorska visina                          e  = 240m

Magnetska deklinacija :       52.02’ E  ili    0.8670 E

Visina horizonta  h = 0o     korigovano za atmosfersku refrakciju     h’ = – 0.59o
korigovano za nadmorsku visinu (240m n.m.)   h’ = 0.971834 x -0.59o
h’ = -0.573082o          h’ = – 34’23”

Nagib Zemljine ose pri kraju 6. veka stare ere:  ε = 23.7553o (po Laskaru), što je takođe i očekivana deklinacija Sunca na dugodnevicu; na kratkodnevicu, apsolutna vrednost deklinacije je ista, samo negativna.

 U vreme smrti plemića, sahranjenog u Tumulusu 2, Centralna struktura Tumulusa 1, načinjena od naslaganog lomljenog kamena, nije bila grob, već osveštano kružno, popločano mesto posmatranja neba pri pogrebnom ritualu u Tumulusu 2. Postaće grob dvadesetak godina kasnije, kada bude formiran Tumulus 1.

Prostor obuhvaćen centralnim krugom tumula 2, gde su položeni posmrtni ostaci pokojnika, određen je da pripada svetu mrtvih. Ako su mere toga prostora pravci upadljivih nebeskih tela (na primer, sjajne zvezde upadljivih sazvežđa), onda su za graditelje ovih struktura ta sazvežđa u vezi sa kultom mrtvih (predaka) ili sa božanstvom mrtvih.

Interesantne su pozicije centralnih  žrtvenih vatri, u ograđenim pravougaonim prostorima (koji bi simbolički trebalo da budu mesta za ritual prelaza, kapije između sveta živih i sveta mrtvih.

  1. Azimut pravca[5] centralne žrtvene vatre u zapadnom, većem žrtvenom prostoru, u kome je još 12 vatri, obeležen na mapi lokaliteta brojem 1, posmatran je iz centra Tumulusa 1. Isti pravac dodiruje i jugoistočni ugao manje, istočne žrtvene konstrukcije.
    A1 = 111142o  ili   A1 = 123o 6′ 40”          (237.5 x 376.5mm na mapi)

Pravci su na mapi izračunati iz trigonometrijskih funkcija trougla, koji je definisan tim pravcem i pravcem severa i istoka (prema kompasu, dakle, prema magnetskom severu). Potom je pravac korigovan za magnetsku deklinaciju. Prema mapi u srazmeri 1: 200,  strukture veštačkog horizonta su na udaljenosti od prosečno 65m. U prirodi, 1o takvog horizonta ima dužinu od 1.13m t.j. 113cm, što je na mapi 56mm. Pošto pri crtanju pravaca na mapi nije realno očekivati grešku veću od 1mm, to znači da je crtež precizan unutar 0.20o t.j. 12’ (ugaonih minuta). Uzevši u obzir dostupne merne alate u 6. veku stare ere, pretpostavljena preciznost graditelja dva Tumulusa kod Atenice bi mogla da bude unutar istih granica, u koliko je vršeno neposredno posmatranje nebeskih tela.

Red Shift 7, astronomski softver, daje parametre za Sunce, kao što je navedeno na slici. Korekcija za atmosfersku refrakciju svetlosti data je kroz korekciju deklinacije Sunca, a ne kroz korekciju njegove ugaone visine (altitude). Time se dobija prividna, topocentrična deklinacija Sunca, koja nije ista kao ona prava, astronomska.

Da bi ono, što softver daje, bilo jasnije, na softveru se može isključiti opcija “atmosferski efekti” i samim tim i korekcija za refrakciju svetlosti, pri čemu je horizont ravan (kao što realno jeste na lokalitetu) a datum isti.


Bez korekcije za atmosfersku refrakciju (sa isključenom opcijom “atmosferski efekti” na softveru), Red Shift 7 daje deklinaciju Sunca na kratkodnevicu δ = – 23o 45′ 33.59“ t.j. δ =  – 23,759330o, što gotovo potpuno odgovara očekivanoj astronomskoj (istinskoj) deklinaciji Sunca na kratkodnevicu krajem 6. veka stare ere (δ =  – 23.7553o). Razlika iznosi 14.5”, što je zanemarljivo.Azimut br. 1, izračunat na mapi, odgovara azimutu izlaska Sunca na kratkodnevicu (zimski solsticij). Poznato je da je kratkodnevica u vreme nastanka julijanskog kalendara bila 25. decembra. RedShift 7 računa vreme po proleptičkom gregorijanskom kalendaru. Pozicija kratkodnevice[6] je proverena na istom softveru: i na dan ispred i na dan iza ovog datuma, kada Sunce izlazi na nešto manjen azimutu. Kod indoevropskih naroda, kratkodnevica je simbolisala smrt, nakon koje će nastupiti novi život (različiti narodi su taj novi život opisivali kao reinkarnaciju, ponovno rođenje, odlazak među bogove, uskrsnuće).

2. Azimut centralne vatre u manjem, istočnom ograđenom prostoru (na mapi obeležen brojem 2) iznosi: A2 = 118.307880o ili  A2 =  118o 18′ 28“  (5 x 376.5mm na mapi)   Interesantno je da se taj azimut ponavlja na mapi, kao pravac pružanja centralne, pravougaone formacije  tumulusa 2 (istovremeno je i tangenta na obod manjeg tumula, pravac 2A), a možda čak i kao pravac koji ide ivicom ove centralne formacije, preko centra obližnjeg pepelišta na severoistoku (2B) pa se može pretpostaviti da je pravac direktno povezan sa samim pokojnikom: Prema Red Shiftu 7, Sunce je krajem šestog veka stare ere izlazilo na tom azimutu  28. novembra  i  24. januara (plus-minus 1 dan).


Moguće je da je jedan od ova dva datuma datum smrti osobe, koja je sahranjena u centralnoj  formaciji većeg tumula. Dalje istraživanje će možda neki od ta dva datuma učiniti verovatnijim.

3.  Najveći azimut, koji se može utvrditi na mapi lokaliteta je pravac od centra tumulusa 1 do jugozapadnog ugla zapadnog (većeg) žrtvenog prostora. A3 =  120333o   ili    A3 = 129o 7 13 “  (277 x 352mm na mapi)

3A. Nešto manji je azimut, koji se može utvrditi na mapi lokaliteta je pravac od centra manjeg tumulusa 1 do jugozapadne žrtvene vatre.    AA =  127.892839o   ili    A3A = 127o 53 34 “  (265.5 x 352mm na mapi)                     

Nalazi  asociraju na pravac velikog južnog mesecostaja, sa maksimalnim otklonom punog Meseca prema jugu u junu. Ali, pošto se događaji u vezi sa Tumulusom 2 po svemu sudeći odvijaju u zimu, pregledani su svi položaji Meseca u decembru u svim godinama od 525. do 500. godine stare ere, imajući u vidu arheološko datiranje većeg tumula na poslednju četvrtinu šestog veka stare ere. Naravno, u decembru je situacija obrnuta nego u junu, pun Mesec izlazi značajno severnije (ima pozitivnu deklinaciju) dok star Mesec (opadajući srp) izlazi nešto pre izlaska Sunca sa negativnom deklinacijom (dakle na jugoistočnom kvadrantu horizonta). Najbolje (i praktično jedino u poslednjoj četvrtini 6. veka stare ere) podudaranje je nađeno 506. godine stare ere (dve godine iza velikog mesecostaja):

Star Mesec (opadajući srp) u decembru 506. godine je izišao na azimutu 127o 43’ 19” nešto pre izlaska Sunca, da bi ubrzo izbledeo na dnevnoj svetlosti. Posle toga, dva dana nije bio vidljiv (što je možda bilo shvaćeno kao “smrt Meseca”, baš kao što se kratkodnevica simbolički shvata kao “smrt Sunca”, što ove pojave može da dovede u vezu sa pogrebnim ritualom)

Pošto je Mesec izišao na nešto manjem azimutu od onog, koji je utrvrđen na pravcu jugozapadne vatre većeg žrtvenog prostora, slutimo da je u određivanju pravca bio bitan azimut pozicije Meseca, u trenutku kada je izbledeo na dnevnoj svetlosti (simbolički umro), nakon čega dva dana nije bio vidljiv.

4. Pravac od centra manjeg tumula kao južna tangenta na unutrašnji prostor centralne kružne formacije većeg tumula, a istovremeno prolazi kroz centar istočnog pepelišta je na azimutu: A4 = 112.392382o ili   A4 =  112o 23′ 32“, što je bio gotovo tačan azimut pravca izlaska Sirijusa: (5 x 376.5cm na mapi 1 : 200)

5.  Pravac od centra manjeg tumula kao severna tangenta na unutrašnji prostor kružne formacije većeg tumula: A5 = 89.269523o ili A5 = 89o16’10“ što se može shvatiti ili kao neprecizan pravac istoka ili kao prilično precizan azimut pravca izlaska zvezde Belatrix, („desno rame Oriona“) (376.5. x 10.5 na mapi 1: 200).

Na slici je večernji, aparentni izlazak zvezde Belatrix. Ona postaje vidiljva na istoku kada Sunce siđe bar 10o ispod horizonta, pa nastane sumrak, dovoljan da se vidi zvezda Belatrix. Trenutak njenog pravog akronihalnog izlaska (kada zvezda i Sunce istovremeno prolaze preko nultog horizonta) se ne može posmatrati jer je nebo suviše svetlo. Takav izlazak se događao 7. decembra

 

Sazvežđa Orion i Canis Maior, sa najsjajnijom zvezdom Sirijus, su najupadljivija na zimskom nebu. kada su vidljiva gotovo cele noći, do pred zoru. Sirijus je najsjajnija zvezda na nebu i u gotovo svim kulturama je imala izuzetan značaj, dok je sazvežđe Orion, upravo zato što je najdominantnije na zimskom nebu, često dovođeno u vezu sa smrću i uznošenjem među zvezde.

Prema softveru PLSV (Planetary, Stellar and Lunar Visibility), 27. novembar, koji je, prema pravcu br. 2 označen kao moguć datum smrti tribalskog plemića, je istovremeno datum aparentnog večernjeg (akronihalnog) izlaska zvezde Belatrix. Time se ovaj datum potvrđuje kao značajan za lokalitet.

ANALIZA REZULTATA

Očigledno je da su svi utvrđeni pravci posmatrani zimi, u intervalu od oko mesec dana. Sasvim je jasan I redosled tih posmatranja:

Ako prihvatimo 27. novembar kao datum smrti plemića, koji je sahranjen u tumulu 2, iste večeri se u večernji sumrak, u 16:44 mogao posmatrati večernji /akronihalni/ izlazak zvezde Belatrix (prema softveru PLSV[7]), potom izlazak celog Oriona, da bi oko 19:30 izišao i Sirijus. Prečnik unutrašnjeg kruga većeg Tumula je time bio definisan. Dve normale, na podjednakoj udaljenosti od stajne tačke (centra manjeg tumula) odrediće centar većeg tumula. Potom, treba samo upisati unutrašnji krug između dve tangente.

Pravac centralne, pravougaone formacije u većem tumulu, gde će biti položeni ostaci umrlog plemića, utvrđen posmatranjem pravca izlaska Sunca prvog sledećeg jutra.  Centralna pravougaona platforma većeg Tumula je potom sazidana do polovine. Isti pravac je definisao i poziciju centralne vatre u istočnom žrtvenom prostoru U centralnu pravougaonu plarformu će, nakon kremacije, biti uzidani posmrtni ostaci preminulog plemića, a potom će biti napravljena kamena ograda.

  1. decembra, uoči izlaska Sunca, utvrđen je pravac “starog” Meseca, koji će se pojaviti na jugoistočnom horizontu nešto pre izlaska Sunca, odrediti pravac sa najvećim azimutom na lokalitetu i ujedno pravac najjužnije žrtvene vatre, da bi ubrzo, nakon što se malo podigao iznad horizonta, izbledeo na dnevnoj svetlosti. Naredna dva dana Mesec nije bio vidljiv na noćnom nebu, što je moglo biti shvaćeno kao simbolička smrt Meseca.

28.decembra je utvrđen pravac kratkodnevice, t.j. simbolične smrti Sunca,  čime je određena pozicija centralne vatre zapadnog žrtvenog prostora. Nakon toga je obavljen obred sahrane.

Zatrpavanje cele strukture zemljom i oblikovanje Tumulusa 1 je moglo da potraje i nekoliko narednih meseci.

Formacije izvan centralnog kruga većeg tumula su mesto odvijanja rituala prelaza i pogrebnog rituala, a možda i svojevrstan zapis:

Pošto je 27. novembar je, dakle, obeležen sa dva astronomska događaja (izlaskom Sunca na pravcu glavne žrtvene vatre istočnog žrtvenog prostora i večernjim, akronihalnim izlaskom zvezde Belatrix,  može se prihvatiti sa poverenjem. Ovo tim pre što je pravac dva puta (možda i tri puta) ponovljen na lokalitetu.  To nije mogao biti datum pogibije u bici, jer je tada kasna jesen, ratne operacije su obustavljene mesec dana ranije. To doba godine je previše hladno za ratovanje. Ali, to je sasvim odgovarajuće vreme za smrt od komplikacija nakon ranjavanja u ratu. (Za smrt od bolesti je svako vreme dobro)

Što se pak tiče godine smrti plemića, prema arheološkom datiranju to se desilo krajem šestog veka stare ere. Prema podacima, koje smo do sada dobili položaj Meseca je jedinstven u ciklusu od 18.6 godina. Prethodni takav je mogao biti 525. godine stare ere, a taj datum je već na granici arheološkog datiranja.

Slika pokazuje “star Mesec” (opadajući srp) 17. decembra 525. godine stare ere. Slaganje je odlično sa pravcem od centra manjeg tumula do jugozapadnog ugla većeg žrtvenog prostora (A3 = 129o 7 13 “ ), čime i ova godina postaje moguća godina smrti tribalskog plemića, koji je sahranjen u većem tumulu. Ipak, za ovu godinu, dobijaju se diskretno lošija podudaranja solarnog pravca za 27. ili 28. novembar. Stelarni pravci su, naravno, isti kao za 506. godinu.

Preliminarno ispitivanje pokazuje da je moguće da je veći tumulus bio mesto posmatranja neba, u periodu nakon smrti plemića sve do neposredno pre obreda kremacije.  Poslednje što je tu urađeno je bilo određivanje geografskog severa na sasvim starinski način, simetralom ugla, koji zaklapaju dve jednake senke gnomona u toku istog dana. Te dve senke su samo produžene u suprotnom pravcu (prema jugu), da bi se dobile tačke preseka i tačne pozicije centralnih vatri u oba žrtvena prostora, koje su na gotovo jednakom odstojanju od centra većeg tumula.

Treba naglasiti da se SEVER ne može drugačije odrediti nego posmatranjem neba. Kada je to urađeno, onda su postavljena mesta žrtvovanja onako kako je na karti lokaliteta nacrtano. Oba su postavljena prema severu; veći pravougaonik ima 12 obrednih jama i jednu centralnu; manji pravougaonik ima 8 obrednih jama i jednu centralnu. Ova dva poslednja podatka sama po sebi sugerišu astronomska znanja i podelu godine (vremena) na 12 meseci, kao i njenu podelu na osam delova (pomoću dva solsticija i dva ekvinokcija uz četiri cross-quarter[8] dana, ali i podelu prostora, na četiri kvadranta, koji su omeđani kardinalnim pravcima t.j. glavnim stranama sveta. O važnosti podele godine na osam delova, svedoče još neki artefakti nađeni na lokalitetu:

Na slici je ogrlica sa diskoidnim priveskom, nađena u centralnom grobu Tumulusa 1. Veoma sličan privezak je nađen u centralnom grobu Tumulusa 2. Površina diska je podeljena krstastom formacijom na osam delova. Na disku je ukupno devet dekorativnih elemenata: centralni (kružni) uz osam perifernih – upravo onako kako su postavljene vatre u manjoj (istočnoj) žrtvenoj konstrukciji, gde postoji centralna vatra, okružena sa još osam vatri na periferiji. Artefakt ukazuje i na podelu prostora na četiri kvadranta, sa četiri glavne strane sveta (sever, jug, istok, zapad). Postoje 4 jednakostrana trougla sa po 10 ispupčenja (1+2+3+4 = 10), ukupno 40 ispupčenja, a 40 je broj, značajan u kultu predaka (mrtvih), od Tibeta, preko Bliskog istoka, do Balkana. Poreklo simbolike tog broja za sada nije sasvim jasno, ali se mora pomenuti, jer je broj očigledno prikazan na ovom privesku.

Najveće iznenađenje na privesku je da su u četiri polja prikazana četiri poznata pitagorejska simbola zvana TETRAKTIS, koji predstavljaju jednakostranične trouglove, sa ukupno deset tačaka, koje su raspoređene u četiri reda, 1 + 2 + 3 + 4:

1 – monada
2 – dijada   (jedinstvo suprotnosti)
3 – trijada  (harmonija)
4 – tetrada (potpunost, kosmos)

Ljudi ne očekuju sofisticirane simbole u grobnici značajnog člana plemena Tribala, posebno ne ovaj simbol, koji se pripisuje lično Pitagori, jednom od najpametnijih ljudi svih vremena.

Izgleda da Tribali nikako nisu bili onoliko „divlji i primitivni“, kako smo navikli da o njima mislimo. Na protiv, do njih su očigledno doprla znanja, koja su bila za to vreme veoma napredna. Ono što je nesporno, to je da je Pitagora, tvorac tetraktisa, živeo upravo u vreme kada su nastali tumulusi u Atenici i po svemu sudeći imao svoje poštovaoce daleko izvan granica arhajske Helade.

Postoji još nešto na ovom privesku, vredno pažnje: simboli tetraktisa su odvojeni sa četiri grupe po šest paralelnih linija – ukupno 24, što bi moglo da sugeriše podelu srednjeg sunčanog dana na 24 sata. Čini se da je i za ovakvu podelu dana u šestom veku stare ere prilično rano, te da su ove 24 linije slučajnost, da su tu samo radi dekoracije. Ipak, u prisustvu ostalih astronomskih podataka, koji su do sada identifikovani, mogućnost podele dana na sate se ne može ni isključiti. Trgovačke veze sa Jonijom i Skitijom jasno su arheološki dokumentovane na lokalitetu (M. Đuknić i B. Jovanović, 1965. str. 23)

Nakon kremacije umrlog velikodostojnika, veća kružna formacija je postepeno zatrpana zemljom i postao je Tumulus 2. Iz centra Tumulusa 1 (koji još nije bio zatrpan zemljom, još uvek su se mogle odrediti kardinalni pravci, t.j. strane sveta), kao i oni, koji nisu bili zaklonjeni većim tumulusom; na primer, izlazak Sunca na dugodnevicu, veliki severni mesecostaj, pravci izlazaka zvezda na severnoj nebeskoj hemisferi…

PRAVCI UNUTAR MANJEG TUMULA

U centralnoj cilindričnoj formaciji je sahranjena osoba, kod koje nije pronađeno oružje već samo nakit. Na susednoj lučnoj formacii, koja se nalazi u severoistočnom kvadrantu tumula, sahranjeno je dete, a njegova pozicija obeležena sa tri veoma krupna kamena. Ako to krupno kamenje shvatimo kao bliže orijentire za posmatranje neba, treba da odredimo azimute, koje ta tri kamena određuju.

  1. Severna ivica srednjeg kamena se nalazi na azimutu;
    A = 52.210102o ili  A = 52o 12’ 36“

Srednji kamen, centar:   A = 55.213897o    A = 55o 12’ 50“

To je očigledno pravac izlaska Sunca na dugodnevicu. Opet je deklinacija Sunca korigovana na animaciji za vrednost astronomske refrakcije i za nadmorsku visinu lokaliteta. Ona astronomska je oko 0.5o  manja.

  1. Južna ivica srednjeg kamena:
    A = 58.217692 A = 58o 13’ 3“

Sahranjeno dete je verovatno bilo iz kraljevske porodice, jer je dugodnevica često simbolički vezana upravo za kraljeve i njihove porodice. (Kruna na kraljevskoj glavi je oduvek simbolisala Sunce, i to Sunce najveće moći, dakle dugodnevicu).

ZAKLJUČAK

Nalazi nisu iznenađujući. Ako je među Tribalima postojala osoba, koja je umela da rukuje štapom i kanapom, bila sposobna da odredi glavne strane sveta (kardinalne pravce) onda nije neobično što je umela da odredi letnji i zimski solsticij  (dugodnevicu i kratkodnevicu). Ako je umela da odredi solsticije, znala je i tačnu dužinu tropske solarne godine, pa je ta zajednica poznavala neku vrstu solarnog kalendara. Ekstremni položaji Meseca su dovoljno upadljivi da bi bili primećeni, a po pravilu se vezuju za Kelte bronzanog doba. U šestom veku stare ere Kelta nije bilo na Balkanu. Dosadašnja arheoastronomska analiza ne nudi uverljive dokaze da su graditelji ovih tumula znali za mesecostaje. Ali, očigledno su znali da je (prividno) kretanje Meseca veoma kompleksno, te da mu je potreban duži niz godina da ponovo dođe na isto mesto na horizontu u isto doba godine. Da li su baš znali da je taj “duži niz godina” realno 18.6 godina, to nije sigurno.

Ali, ćilibarske ogrlice, ostavljene kao grobni prilog pokojnicima, jasno pokazuju žive kontakte balkanskih plemena sa znatno udaljenim plemenima. Čilibar može da dođe sa Baltika ili iz neke radionice, gde je obrađivan. Po pravilu simboliše Sunce (“kapljice Sunca”). Da li je se neko od Tribala bavio trgovinom pa putovao po Evropi, ili je strani trgovac došao kod Tribala, to se ne može reći sa sigurnošću. Trgovina svakako nosi i razmenu znanja.

Na kraju, znanje o ekstremnim položajima Meseca može (teoretski) da bude i autohtono, jer je dokumentovano analizom lokaliteta u Belici kod Jagodine, koji se takođe nalazi u Pomoravlju, ali je znatno stariji – datiran na stariji neolit, t.j. početak šestog milenijuma stare ere.   Kontinuitet astronomskih znanja na ovim prostorima u toku dužih vremenskih perioda svakako nije dokazan, ali se ne može smatrati ni da je nemoguć. Arheoastronomija je relativno nova nauka i mnogo toga tek treba da se istraži…

Fusnote:

[1] Nije poznato kada je otkriven gnomon. Ima autora, kao što je, na primer, Raul Perez Enrikez, arheoastronom iz Meksika, koji smatraju da je to bilo veoma davno, već krajem neolita, te da je su čovek i njegova senka predstavljali prvi gnomon.

[2] Jovanović, Borislav, (2004) Žrtvena konstrukcija iz kneževske nekropole u Atenici kod Čačka, primer merenja vremena u starijem gvozdenom dobu centralnog Balkana, Publikacija Astronomskog društva “Ruđer Bošković” sa konferencije Razvoj Astronomije kod Srba, april 2004.

[3] Pretpostavljamo da su arheolozi zaključili da je u perifernom grobu  manjeg Tumulusa sahranjeno dete po potpunije izgorelim kostima. Dečje kosti su manje, sadrže srazmerno više organskih materija od kostiju odraslih, pa gore sa manje neizgorelih ostataka.

[4] Mapa u razmeri 1: 200, koju potpisuju B. Janković i M. Đuknić.

[5] Pravci su na mapi izračunati iz trigonometrijskih funkcija trougla, koji je definisan tim pravcem i pravcem severa i istoka (prema kompasu, dakle, prema magnetskom severu). Potom je pravac korigovan za magnetsku deklinaciju. Prema mapi u srazmeri 1: 200,  strukture veštačkog horizonta su na udaljenosti od prosečno 65m. U prirodi, 1o takvog horizonta ima dužinu od 1.13m t.j. 113cm, što je na mapi 5,6mm. Pošto pri crtanju pravaca na mapi nije realno očekivati grešku veću od 0.5mm, to znači da je crtež precizan unutar 0.10o t.j. 6’ (ugaonih minuta). Uzevši u obzir dostupne merne alate u 6. veku stare ere, pretpostavljena preciznost graditelja dva Tumulusa kod Atenice bi mogla da bude unutar istih granica, u koliko je vršeno neposredno posmatranje nebeskih tela.

[6] Datum kratkodnevice je izračunat znajući da Red Shift 7 računa vreme po proleptičkom gregorijanskom kalendaru, te da je taj kalendar bio u saglasnosti sa julijanskim kalendarom u 45. godini stare ere, a tada je kratkodjevica bila 25. decembra. Zato smo pretpostavili da je u šestom veku stare ere već došlo do razlike od dva dana između proleptičkog gregorijanskog i julijanskog kalendara, te da je kratkodnevica bila 27. decembra.

[7] PLSV (Planetary, Lunar and Stellar Visibility) je softver, koji proračunava vidljivost nebeskih tela u raznim peridima i sa različitih mesta na Zemljinoj površini. Softver nema opciju podešavanja koordinata mesta posmatranja, već su ta mesta unapred određena. Najbliže takvo mesto je Beograd, pa razlika u geografskoj širini iznosi oko 1°. Izlasci zvezda su utvrđeni prema podacima koje daje.

[8] Ovi „dani četvrtine“ (cross quarter days) se vezuju za Kelte bronzanog doba. Na Balkanu, su praznici, vezani za ove dane sačuvani do danas. Do pre nekoliko decenija, stočari su izvodili stoku na planinske pašnjake na Đurđevdan, koji je veoma blizu „danu četvrtine“ a vraćali je na Mitrovdan, koji je to takođe. Preostala dva su Sretenje i Preobraženje. Lokalno stanovništvo ih danas slavi prema julijanskom kalendaru, pa nije sigurno da li su vezani za kalendarsku sredinu godišnjih doba, ili za dane kada je Sunce na pola puta do svog najvećeg otklona.